नेपालको महायान बौद्धधर्मको दार्शनिक स्वरूप, साधनापद्धति र नेपाली मौलिकता

उपप्रा. शान्तरत्न वज्राचार्य

१. शोधसार

नेपालको प्राचीन बौद्धधर्मको अध्ययन गर्दा यहाँको मौलिक बौद्धपरम्परा मूलतः महायानको दार्शनिक एवं साधनात्मक धरातलमा प्रतिष्ठित रहेको तथ्य स्पष्ट हुन्छ । महायान बौद्धदर्शनको वैशिष्ट्य केवल वैयक्तिक निर्वाणप्राप्तिमा सीमित नरही समस्त सत्त्वप्राणीको दुःखनिवारण, कल्याण तथा अन्ततः सम्यक्सम्बुद्धत्वको प्राप्तिलाई परम पुरुषार्थका रूपमा स्वीकार गर्नुमा निहित छ । यस दृष्टिले महायानको आध्यात्मिक अभिप्राय ‘स्वकल्याण’भन्दा ‘सर्वसत्त्वहित’तर्फ अभिमुख रहेको पाइन्छ  ।

बौद्ध परम्परामा बुद्धद्वारा देशित श्रावकयान, प्रत्येकबुद्धयान र सम्यक्सम्बुद्धयान गरी त्रिविध यानको उल्लेख पाइन्छ । यिनैमध्ये सम्यक्सम्बुद्धत्वप्राप्तिलाई साध्य बनाउने यान कालान्तरमा ‘महायान’ नामले प्रसिद्ध भएको मानिन्छ । श्रावकयानमा चार आर्यसत्य, आर्याष्टाङ्गिकमार्ग, प्रतीत्यसमुत्पाद, त्रिलक्षण, चतुर्ब्रह्मविहार, दशपुण्यक्रिया तथा संयोजनक्षयका माध्यमबाट अर्हत्त्वप्राप्तिको मार्ग प्रशस्त गरिन्छ भने महायानमा यिनका अतिरिक्त बोधिचित्तोत्पाद, महामैत्री, महाकरुणा, बोधिसत्त्वव्रत, पारमिताचर्या तथा बोधिसत्त्वचर्यालाई विशेष महत्त्व प्रदान गरिन्छ ।

महायानी साधकको परम अभिलाषा केवल स्वनिर्वाण नभई समस्त सत्त्वप्राणीको हितार्थ बुद्धत्वप्राप्ति गर्नु हो । त्यसैले ‘बुद्धो भवेयं जगतो हिताय’ अर्थात् ‘जगत्को हितका निमित्त बुद्ध बनूँ’ भन्ने महाप्रणिधान महायानको मूल आध्यात्मिक चेतनाका रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ । बोधिसत्त्वले आफ्नो सुख, स्वार्थ तथा वैयक्तिक निर्वाणाभिलाषासमेत परित्याग गरी सर्वसत्त्वहितका निमित्त अनवरत बोधिसत्त्वचर्यामा प्रवृत्त हुन्छ ।

महायानको दार्शनिक संरचनामा शून्यवाद, विज्ञानवाद अथवा योगाचारवाद, करुणा, उपाय, प्रज्ञा तथा बोधिचित्तजस्ता तत्त्वहरूको विशिष्ट स्थान छ । नेपालमण्डलमा विकसित महायानी बौद्धपरम्परामा वैभाषिक, सौत्रान्तिक, योगाचार तथा माध्यमिक—यी चार बौद्ध दार्शनिक सम्प्रदायको अध्ययन तथा अनुशीलन भएको पाइन्छ । विशेषतः योगाचार तथा माध्यमिक दर्शनले नेपालको महायानी बौद्धचिन्तनलाई गम्भीर दार्शनिक आधार प्रदान गरेका छन् ।

महायानको विकसित तान्त्रिक स्वरूप वज्रयानका रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ । वज्रयानी साधनामा मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, ध्यान, समाधि, योग, प्राणायाम तथा विविध तान्त्रिक अनुष्ठानको समन्वयद्वारा शीघ्रतर रूपमा बुद्धत्वप्राप्तिको साधना गरिन्छ । नेपालमण्डलमा क्रियातन्त्र, चर्यातन्त्र, योगतन्त्र तथा अनुत्तरयोगतन्त्र गरी चतुर्विध तन्त्रसाधनाको विकास भएको पाइन्छ ।

प्रस्तुत लेखमा नेपालको महायानी बौद्धधर्मको ऐतिहासिक विकास, दार्शनिक आधार, बोधिसत्त्वचर्या, पारमितासाधना, चतुर्दर्शन, चतुस्तन्त्र तथा नेपालमण्डलमा संरक्षित बौद्ध सांस्कृतिक परम्पराको विवेचन गरिएको छ । साथै नेपालमा संरक्षित संस्कृत बौद्धग्रन्थ, पाण्डुलिपि तथा परम्परागत बौद्धसाधनाको आलोकमा नेपाली महायानको मौलिकता एवं वैशिष्ट्य उद्घाटित गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

शब्दकुञ्जी : महायान, वज्रयान, बोधिचित्त, बोधिसत्त्व, महाकरुणा, प्रज्ञा, शून्यता, योगाचार, माध्यमिक, पारमिता, तन्त्र, नेपालमण्डल ।

२. विषयप्रवेश

नेपाललाई बौद्धधर्मको प्राचीन एवं महत्त्वपूर्ण उद्गमभूमिका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । शाक्यमुनि बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनी तथा प्राचीन बौद्धसभ्यताको विविध अवशेषले नेपाललाई बौद्धधर्मको इतिहासमा विशिष्ट स्थान प्रदान गरेका छन् । तथापि नेपालको बौद्धपरम्पराको वैशिष्ट्य केवल बुद्धजन्मभूमि हुनुमा मात्र सीमित छैन; यहाँ विकसित भएको महायान तथा वज्रयान बौद्धपरम्परा, संस्कृत बौद्धसाहित्य, पाण्डुलिपि–परम्परा, विहारसंस्कृति, तान्त्रिक साधना, मूर्तिकला, वास्तुकला तथा अनुष्ठानपरम्पराले समेत नेपालको बौद्धिक एवं सांस्कृतिक इतिहासलाई विशिष्ट गरिमा प्रदान गरेको छ ।

ऐतिहासिक दृष्टिले सिद्धार्थ गौतमले प्रतिपादन गर्नुभएको बौद्धधर्मले कालक्रममा विभिन्न दार्शनिक सम्प्रदाय, साधनापद्धति तथा यानको स्वरूप ग्रहण गर्दै व्यापक विकास गरेको पाइन्छ । बौद्धशास्त्रमा यानत्रयको चर्चा गर्दा श्रावकयान, प्रत्येकबुद्धयान र सम्यक्सम्बुद्धयानलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । श्रावकयानको साध्य अर्हत्त्वप्राप्ति हो भने प्रत्येकबुद्धयानले स्वतन्त्र साधनाबाट प्रत्येकबुद्धत्वप्राप्तिलाई लक्ष्य बनाउँछ । यसको विपरीत सम्यक्सम्बुद्धयानले समस्त सत्त्वप्राणीको हितार्थ पूर्ण बुद्धत्वप्राप्तिलाई परम लक्ष्यका रूपमा स्वीकार गर्दछ ।

यही व्यापकता, उदात्तता र सर्वसत्त्वहितपरक अभिप्रायका कारण सम्यक्सम्बुद्धयान कालान्तरमा महायान नामले प्रसिद्ध भयो । ‘महायान’ शब्दले नै यसको व्यापकता र उदात्तता सङ्केत गर्दछ । यसमा साधक स्वयं दुःखबाट मुक्त हुने प्रयत्न मात्र गर्दैन, अपितु अन्य सत्त्वप्राणीलाई समेत दुःखनिरोधको मार्गमा प्रवर्तित गराउने प्रणिधान गर्दछ ।

३. श्रावकयान र महायानको दार्शनिक भिन्नता

बुद्धका मूल उपदेशहरूमा चार आर्यसत्यको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थान छ । दुःख, दुःखसमुदय, दुःखनिरोध र दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा—यी चार आर्यसत्यले बौद्धधर्मको मौलिक दार्शनिक आधार निर्माण गरेका छन् । यसैगरी आर्याष्टाङ्गिकमार्ग, प्रतीत्यसमुत्पाद, अनित्य, दुःख तथा अनात्मजस्ता सिद्धान्त बौद्धदर्शनका आधारभूत तत्त्व हुन् ।

श्रावकयानमा साधकले बुद्धलाई गुरु, मार्गदर्शक तथा धर्मदेशकका रूपमा स्वीकार गरी धर्मश्रवण, शीलसंवर, समाधि तथा प्रज्ञाको अनुशीलन गर्दछ । संयोजनरूपी बन्धनहरू क्रमशः क्षय गर्दै श्रोतापत्ति, सकृदागामी, अनागामी र अर्हत्त्व गरी चार आर्यमार्ग–फल प्राप्त गर्ने साधना गरिन्छ ।

महायानले उपर्युक्त साधनालाई अस्वीकार गर्दैन; बरु त्यसलाई अझ व्यापक बोधिसत्त्वमार्गमा समाहित गर्दछ । महायानको दृष्टिमा साधकको साधना केवल आत्ममुक्तिमा अवरुद्ध हुनु हुँदैन । उसमा सर्वसत्त्वप्रति मैत्री, करुणा, मुदिता तथा उपेक्षाको विकास हुनुपर्दछ । विशेषतः महाकरुणा र प्रज्ञा महायानी साधनाका दुई प्रमुख स्तम्भ हुन् ।

प्रज्ञाले वस्तुतत्त्वको यथार्थ स्वरूपको अवबोध गराउँछ भने करुणाले उक्त अवबोधलाई सर्वसत्त्वहितमा रूपान्तरित गर्दछ । अतः महायानमा प्रज्ञा र करुणाको समन्वयद्वारा बोधिसत्त्वचर्या पूर्णता प्राप्त गर्दछ ।

४. बोधिचित्त र बोधिसत्त्वचर्या

महायानको मौलिक विशेषता बोधिचित्तोत्पाद हो । बोधिचित्त भन्नाले सर्वसत्त्वको कल्याणका निमित्त सम्यक्सम्बुद्धत्वप्राप्तिको दृढ अभिलाषा तथा त्यसअनुकूलको चेतनात्मक प्रतिबद्धतालाई जनाउँछ ।

बोधिसत्त्वले यस्तो प्रणिधान गर्दछ— बुद्धो भवेयं जगतो हिताय ।

अर्थात् मेरो बुद्धत्व केवल मेरो वैयक्तिक कल्याणका निमित्त नभई समस्त जगत्को हितका निमित्त होस् ।

यही भावनाबाट बोधिसत्त्वचर्याको प्रारम्भ हुन्छ । बोधिसत्त्वले आफ्नो जीवनलाई सर्वसत्त्वहित, परार्थपरायणता, त्याग, करुणा र प्रज्ञामा समर्पित गर्दछ । महायानका अनुसार शाक्यमुनि बुद्धले पनि सम्यक्सम्बुद्धत्व प्राप्त गर्न असंख्य कल्पसम्म बोधिसत्त्वचर्या गर्नुभएको थियो । अतः बुद्धत्व कुनै आकस्मिक उपलब्धि नभई दीर्घकालीन पुण्य, प्रज्ञा, करुणा तथा पारमितापरिपूर्ण साधनाको परिणाम हो ।

५. दशपारमिता

बोधिसत्त्वचर्याको मूल आधार दशपारमिता हुन् । ती हुन्—

१. दानपारमिता
२. शीलपारमिता
३. क्षान्तिपारमिता
४. वीर्यपारमिता
५. ध्यानपारमिता
६. प्रज्ञापारमिता
७. उपायपारमिता
८. प्रणिधानपारमिता
९. बलपारमिता
१०. ज्ञानपारमिता ।

दानद्वारा त्यागभावना, शीलद्वारा नैतिक अनुशासन, क्षान्तिद्वारा सहिष्णुता, वीर्यद्वारा साधनात्मक उत्साह, ध्यानद्वारा चित्तैकाग्रता र प्रज्ञाद्वारा तत्त्वज्ञानको विकास हुन्छ । उपाय, प्रणिधान, बल तथा ज्ञानले बोधिसत्त्वको साधनालाई अझ परिपक्व बनाउँछन् ।

बोधिसत्त्वले यी पारमिताहरूको क्रमिक अनुशीलनद्वारा दश बोधिसत्त्वभूमि अतिक्रमण गर्दै बुद्धत्वतर्फ उन्मुख हुन्छ । यस प्रक्रियामा पुण्यसम्भार र ज्ञानसम्भारको सञ्चय तथा प्रज्ञा र करुणाको परिपाक अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ ।

६. महायान र वज्रयान

महायानको विकसित साधनात्मक स्वरूपका रूपमा वज्रयानको विशेष महत्त्व छ । वज्रयानले महायानका बोधिसत्त्वीय आदर्श, प्रज्ञा, करुणा तथा शून्यताका सिद्धान्तलाई स्वीकार गर्दै मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवतायोग, ध्यान, समाधि, प्राणायाम तथा तान्त्रिक अनुष्ठानको माध्यमबाट बुद्धत्वप्राप्तिको शीघ्रतर मार्ग प्रस्तुत गर्दछ ।

वज्रयानी दृष्टिमा साधकले उपयुक्त आध्यात्मिक अनुशासन, गुरु–शिष्यपरम्परा तथा तान्त्रिक दीक्षाका माध्यमबाट गूढ साधनामा प्रवेश गर्दछ । यसैले वज्रयानलाई गुह्ययान, मन्त्रयान तथा तन्त्रयानका नामले पनि अभिहित गरिएको पाइन्छ ।

नेपालमण्डलमा वज्रयानको विकास अत्यन्त समृद्ध र बहुआयामिक रूपमा भएको छ । यहाँका विहार, बहाल, बही, चैत्य, स्तूप, देवालय, जात्रा, पूजा, संस्कार तथा तान्त्रिक अनुष्ठानमा महायान–वज्रयान परम्पराको गहिरो प्रभाव देखिन्छ ।

७. महायानका दार्शनिक सम्प्रदाय

बौद्धदर्शनको विकासक्रममा वैभाषिक, सौत्रान्तिक, योगाचार र माध्यमिक गरी चार प्रमुख दार्शनिक सम्प्रदायको चर्चा गरिन्छ ।

७.१ वैभाषिक दर्शन

वैभाषिक अथवा सर्वास्तिवादी दर्शनले धर्महरूको वस्तुगत अस्तित्वसम्बन्धी विशिष्ट प्रतिपादन गर्दछ । पञ्चस्कन्ध, द्वादशायतन, अष्टादशधातु, प्रतीत्यसमुत्पाद आदि धर्मतत्त्वको विश्लेषण यस परम्परामा विशेष महत्त्वपूर्ण छ ।

७.२ सौत्रान्तिक दर्शन

सौत्रान्तिकहरूले बुद्धवचनका रूपमा सूत्रपिटकलाई विशेष प्रमाणिकता प्रदान गर्दछन् । बाह्यार्थको प्रत्यक्षताभन्दा अनुमान तथा ज्ञानप्रक्रियासम्बन्धी विश्लेषणमा यस सम्प्रदायले विशिष्ट दार्शनिक दृष्टिकोण विकसित गरेको पाइन्छ ।

७.३ योगाचार दर्शन

योगाचारलाई विज्ञानवाद अथवा चित्तमात्रवाद पनि भनिन्छ । यस दर्शनमा चित्त अथवा विज्ञानलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तत्त्वका रूपमा ग्रहण गरिएको छ । ‘चित्तमात्रता’को सिद्धान्तले अनुभवजगत्, ज्ञान तथा विषय–विषयीसम्बन्धको सूक्ष्म विश्लेषण प्रस्तुत गर्दछ ।

नेपालमण्डलको महायानी बौद्धपरम्परामा योगाचारदर्शनको प्रभाव उल्लेखनीय छ । साधना, ध्यान, चित्तपरिशोधन तथा योगाभ्याससँग यसको निकट सम्बन्ध देखिन्छ ।

७.४ माध्यमिक दर्शन

माध्यमिक दर्शनका प्रमुख प्रवर्तकका रूपमा आचार्य नागार्जुनलाई ग्रहण गरिन्छ । यस दर्शनको मूल प्रतिपादन शून्यता हो । शून्यता भन्नाले सर्वथा अभाव वा नास्तित्वलाई जनाउने होइन; प्रत्ययसमुत्पन्न सम्पूर्ण धर्म स्वभावतः स्वतन्त्र एवं अपरिवर्तनीय सत्ता नभएका कारण स्वभावशून्य छन् भन्ने दार्शनिक अभिप्राय यसमा निहित छ ।

प्रतीत्यसमुत्पाद र शून्यताको अन्तर्सम्बन्ध माध्यमिक दर्शनको मूल दार्शनिक प्रतिपादन हो । अतः शून्यता नास्तिवाद नभई वस्तुस्थितिको यथार्थ अवबोधतर्फ निर्देशित मध्यमप्रतिपदा हो ।

८. नेपालमण्डलमा चतुस्तन्त्रको विकास

नेपालमा प्रचलित वज्रयानी साधनापरम्परामा चतुर्विध तन्त्रको विशेष महत्त्व छ—

८.१ क्रियातन्त्र

क्रियातन्त्रमा बाह्य धार्मिक अनुष्ठान, स्नान, शुद्धिकरण, मण्डलनिर्माण, देवप्रतिष्ठा, पूजा, स्तुति, तर्पण, होम, धारणि तथा मन्त्रजप आदि क्रियाको प्रधानता रहन्छ । बाह्य शुद्धिसँगै चित्तशुद्धि र देवभावनालाई समेत यसले महत्त्व दिन्छ ।

८.२ चर्यातन्त्र

चर्यातन्त्रमा बाह्य क्रिया र आन्तरिक समाधिको समन्वय हुन्छ । अतः यसलाई क्रिया र योगबीचको समन्वित साधनापद्धतिका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ ।

८.३ योगतन्त्र

योगतन्त्रमा बाह्य अनुष्ठानको अपेक्षामा आन्तरिक योग, ध्यान तथा समाधिलाई अधिक महत्त्व दिइन्छ । चित्तको एकाग्रता, देवतायोग तथा समाधिसाधना यसका प्रमुख पक्ष हुन् ।

८.४ अनुत्तरयोगतन्त्र

अनुत्तरयोगतन्त्र तान्त्रिक साधनाको उच्चतम सोपानका रूपमा वर्णित छ । यसमा बाह्य क्रियाको अपेक्षामा अन्तर्मुखी योग, सूक्ष्म साधना, समाधि तथा चित्तपरिवर्तनलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ ।

यसरी क्रियातन्त्रदेखि अनुत्तरयोगतन्त्रसम्मको साधनापरम्परा क्रमिक आध्यात्मिक उत्कर्षको प्रतीक हो । शीलबाट समाधि र समाधिबाट प्रज्ञातर्फ हुने आध्यात्मिक आरोहणझैँ तन्त्रसाधनामा पनि बाह्य क्रियाबाट अन्तःसमाधि तथा अन्ततः तत्त्वबोधतर्फको यात्रा परिलक्षित हुन्छ ।

९. नेपालमण्डलको महायानी मौलिकता

नेपालमण्डलमा विकसित महायानी बौद्धपरम्पराको सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको समन्वयात्मक चरित्र हो । यहाँ दर्शन र साधना, शास्त्र र अनुष्ठान, गृहस्थजीवन र आध्यात्मिक अनुशीलन, संस्कृत साहित्य र मौखिक परम्परा तथा महायान र वज्रयानबीच गहन अन्तर्सम्बन्ध स्थापित भएको पाइन्छ ।

नेपालका वज्राचार्य तथा शाक्य परम्पराका आचार्यहरूले संस्कृत बौद्धसाहित्यको संरक्षण, अध्ययन, व्याख्या तथा परम्परागत सम्प्रेषणमा उल्लेखनीय योगदान दिएका छन् । भारतमा लोपोन्मुख भएका कतिपय संस्कृत बौद्धग्रन्थ नेपालका विहार तथा पाण्डुलिपि–भण्डारमा सुरक्षित रहनुले नेपालको बौद्धिक योगदानको विशिष्ट महत्त्व प्रमाणित गर्दछ ।

नेपालमण्डलमा प्रचलित बौद्धधर्म केवल दार्शनिक सिद्धान्तमा सीमित छैन । यसको प्रभाव वास्तुकला, मूर्तिकला, चित्रकला, पर्व–परम्परा, जात्रा, संस्कार, पूजा, मन्त्र, ध्यान, मण्डल तथा सामाजिक–सांस्कृतिक जीवनसम्म विस्तारित छ । यसैले नेपालको महायानलाई धार्मिक परम्पराका रूपमा मात्र नभई एक व्यापक दार्शनिक–सांस्कृतिक सभ्यताका रूपमा अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

१०. महायानको समकालीन प्रासङ्गिकता

समकालीन विश्वमा व्यक्तिवाद, भौतिकतावाद, उपभोगवाद, हिंसा, असहिष्णुता तथा पर्यावरणीय सङ्कटजस्ता समस्याहरू तीव्र रूपमा विकसित भइरहेका छन् । यस्तो परिस्थितिमा महायानले प्रतिपादन गरेको महाकरुणा, महामैत्री, परार्थपरायणता, अहिंसा, प्रज्ञा तथा सर्वसत्त्वहितको आदर्श अत्यन्त प्रासङ्गिक देखिन्छ ।

महायानको मूल सन्देश केवल धार्मिक मुक्ति प्राप्त गर्नु होइन; आफ्नो चेतनाको रूपान्तरणमार्फत समग्र जीवन तथा जगत्प्रतिको दृष्टिकोणलाई करुणामय, प्रज्ञामय र उत्तरदायी बनाउनु हो । ‘सर्वप्रकारं जगतो हिताय’ भन्ने भावना आधुनिक मानवतावादसँग समेत गहन सामञ्जस्य राख्दछ ।

आजको पुस्तालाई महायानको वास्तविक दार्शनिक अभिप्रायसँग परिचित गराउनु आवश्यक छ । विशेषतः बोधिचित्त, करुणा, शून्यता, प्रतीत्यसमुत्पाद तथा नैतिक अनुशासनजस्ता सिद्धान्तको समुचित अध्ययनले आधुनिक मानवलाई व्यक्तिकेन्द्रित चेतनाबाट समष्टिकेन्द्रित चेतनातर्फ उन्मुख गराउन सक्दछ ।

११. उपसंहार

नेपालको बौद्धधर्मको ऐतिहासिक, दार्शनिक तथा सांस्कृतिक अध्ययन गर्दा महायान–वज्रयान परम्पराले अत्यन्त विशिष्ट स्थान ओगटेको स्पष्ट हुन्छ । महायानको मूल वैशिष्ट्य समस्त सत्त्वप्राणीको हितार्थ सम्यक्सम्बुद्धत्वप्राप्तिको महाप्रणिधानमा निहित छ । बोधिचित्त, महाकरुणा, प्रज्ञा, शून्यता, पारमिता तथा बोधिसत्त्वचर्या यसका प्रमुख आध्यात्मिक आधार हुन् ।

वैभाषिक, सौत्रान्तिक, योगाचार तथा माध्यमिकजस्ता दार्शनिक सम्प्रदायको अनुशीलनले महायान बौद्धचिन्तनलाई बहुआयामिक दार्शनिक गाम्भीर्य प्रदान गरेको छ । विशेषतः माध्यमिकको शून्यवाद र योगाचारको चित्तमात्रवादले नेपालको महायानी चिन्तनलाई विशिष्ट तात्त्विक आधार प्रदान गरेका छन् । त्यसैगरी क्रियातन्त्र, चर्यातन्त्र, योगतन्त्र तथा अनुत्तरयोगतन्त्रको साधनात्मक विकासले महायानलाई वज्रयानी गूढसाधनासँग अभिन्न रूपमा सम्बद्ध गरेको छ ।

नेपालमण्डलमा संरक्षित संस्कृत बौद्धसाहित्य, पाण्डुलिपि, विहारपरम्परा, वज्राचार्य–शाक्य परम्परा तथा विविध तान्त्रिक अनुष्ठानले नेपालको महायानी बौद्धधर्मलाई विशिष्ट मौलिकता प्रदान गरेका छन् । अतः नेपालको बौद्धधर्मलाई दीर्घकालीन दार्शनिक अनुशीलन, साधनात्मक परम्परा, शास्त्रीय संरक्षण तथा सांस्कृतिक रूपान्तरणबाट विकसित मौलिक बौद्ध सभ्यताका रूपमा ग्रहण गर्नु आवश्यक छ ।

विशेषतः नेपालमा सुरक्षित रहेका संस्कृत बौद्धग्रन्थ, पाण्डुलिपि तथा महायान–वज्रयानसम्बन्धी शास्त्रीय सामग्रीको सम्यक् सम्पादन, पाठालोचन, अनुवाद, व्याख्या र तुलनात्मक अनुसन्धान आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो । यस्ता अनुसन्धानबाट नेपालको बौद्धिक इतिहास, संस्कृत वाङ्मय तथा महायान दर्शनमा नेपालको योगदानलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्राज्ञिक जगत्समक्ष अझ सुस्पष्ट रूपमा प्रतिष्ठापित गर्न सकिन्छ ।

अन्ततः महायानको मूल सन्देशलाई निम्न भावमा सङ्क्षेपित गर्न सकिन्छ—“बुद्धो भवेयं जगतो हिताय ।”

अर्थात् समस्त जगत्को हितका निमित्त बुद्धत्वप्राप्तिको साधना गर्नु नै महायानको परम आदर्श हो ।

यही महाकरुणा, प्रज्ञा, परार्थपरायणता र सर्वसत्त्वहितको समन्वित चेतना नै नेपालको महायानी बौद्धपरम्पराको दार्शनिक प्राणतत्त्व हो ।

(वज्राचार्य वाल्मीकि विद्यापीठ बौद्धदर्शन विभागका उपप्राध्यापक हुन् ।)