विद्यालय तहमा नैतिक शिक्षाको पुनःस्थापनाः समयको माग

—–कमल प्रसाद पोखरेल—–

कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य केवल आधुनिक प्रविधि, भौतिक पूर्वाधार वा आर्थिक वृद्धिले मात्र निर्धारण हुँदैन; त्यसका नागरिकहरूको नैतिकता, संस्कार, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्वले पनि त्यसलाई निर्धारण गर्छ। 

आज हामी प्रविधिको अभूतपूर्व विकासको युगमा छौं। कृत्रिम बौद्धिकता (एआइ), इन्टरनेट र डिजिटल उपकरणहरूले संसारलाई सानो बनाइदिएका छन्। तर यही विकासको बीचमा समाजले एउटा गम्भीर प्रश्नको सामना गरिरहेको छ—के हामीले प्रविधिसँगै नैतिकता पनि विकास गरिरहेका छौं?

पछिल्ला केही वर्षयता बालबालिका तथा युवापुस्तामा नैतिक मूल्य, सामाजिक मर्यादा र पारिवारिक संस्कार कमजोर हुँदै गएको महसुस समाजका विभिन्न तहमा हुन थालेको छ। सानाले ठूलालाई गर्ने आदर र सम्मानमा कमी आएको देखिन्छ भने ठूलाले सानालाई दिने माया, स्नेह र सहानुभूतिको संस्कार पनि कमजोर बन्दै गएको छ। 

व्यक्तिगत सफलता र भौतिक उपलब्धिलाई नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य ठान्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। समाजमा असहिष्णुता, आवेग, हिंसा र सामाजिक उत्तरदायित्वको कमी देखिने घटनाहरू पनि बढिरहेका छन्।

यस्तो अवस्थामा विद्यालय शिक्षाले केवल ज्ञान र सीप मात्र दिने होइन, असल चरित्र निर्माण गर्ने दायित्व पनि वहन गर्नुपर्छ। दुर्भाग्यवश, वर्तमान पाठ्यक्रममा नैतिक शिक्षाको स्थान क्रमशः साँघुरिँदै गएको महसुस हुन्छ।

नेपालको शैक्षिक इतिहासतर्फ फर्केर हेर्दा तत्कालीन पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले प्रकाशन गरेको “मेरो महेन्द्रमाला” केवल भाषा सिकाउने पुस्तक मात्र थिएन। त्यो पुस्तकले बालबालिकालाई भाषा, साहित्य, संस्कृति, अनुशासन, देशप्रेम, श्रमको सम्मान, सामाजिक व्यवहार र नैतिक मूल्यहरू पनि सिकाउँथ्यो। त्यसमा समावेश कथा, कविता, जीवनी र शिक्षाप्रद सामग्रीहरूले विद्यार्थीको चरित्र निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।

त्यसैगरी विद्यालय तहमा पढाइने “नैतिक शिक्षा” विषयले सत्य, इमानदारिता, कर्तव्यबोध, अनुशासन, परोपकार, सहिष्णुता र मानवीय मूल्यहरूको महत्व बुझाउँथ्यो। ती पुस्तकहरू केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउने सामग्री थिएनन्, जीवन जिउने कला सिकाउने मार्गदर्शक थिए।

यही कारणले त्यो पुस्ता आज पनि तुलनात्मक रूपमा बढी विवेकशील, कर्मशील, जिम्मेवार र नैतिक मानिन्छ। उनीहरू सीमित स्रोतसाधनमा पनि मेहनत, धैर्यता र संघर्षमा विश्वास गर्थे। समाज, परिवार र राष्ट्रप्रतिको उत्तरदायित्वलाई महत्व दिन्थे। उनीहरूको जीवनदर्शनमा अधिकारभन्दा पहिले कर्तव्यको स्थान थियो।

यो भन्न खोजिएको होइन कि पुराना पुस्ता पूर्ण थिए वा आजको पुस्तामा कुनै सकारात्मक पक्ष छैन। आजका युवाहरू प्रविधिमा दक्ष छन्, विश्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन् र नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्न सक्षम छन्। तर प्रविधिको ज्ञान र नैतिक चेतनाबीच सन्तुलन कायम नभएसम्म समाजको दिगो विकास सम्भव हुँदैन।

कृत्रिम बौद्धिकता (एआइ) ले उत्तर दिन सक्छ, तर विवेक दिन सक्दैन। इन्टरनेटले सूचना दिन सक्छ, तर संस्कार दिन सक्दैन। डिजिटल उपकरणले संसार देखाउन सक्छ, तर सही र गलत छुट्याउने चेतना सिकाउन सक्दैन। यी सबै कुराको आधार भनेको नैतिक शिक्षा नै हो। 

आज विद्यालयका विद्यार्थीहरू विभिन्न विषयमा दक्ष बन्दै गएका छन्, तर जीवनका आधारभूत मूल्यहरू—आदर, सम्मान, सहकार्य, अनुशासन, जिम्मेवारी, सहानुभूति र मानवता—बारेको शिक्षालाई पनि समान महत्व दिन आवश्यक छ। अन्यथा हामी दक्ष प्राविधिक त उत्पादन गर्न सक्छौं, तर असल नागरिक उत्पादन गर्न सक्दैनौं।

त्यसैले नेपाल सरकार, शिक्षा मन्त्रालय तथा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रसमक्ष विनम्र सुझाव छ कि विद्यालय तहको पाठ्यक्रम पुनरावलोकन गर्दा नैतिक शिक्षालाई पुनः सशक्त रूपमा समावेश गरियोस्।

पुराना पुस्तकहरूको सकारात्मक पक्षलाई आधुनिक सन्दर्भसँग जोडेर नयाँ पुस्ताका लागि व्यवहारिक, जीवनोपयोगी र मूल्यपरक पाठ्यसामग्री तयार गरियोस्। “मेरो महेन्द्रमाला” र “नैतिक शिक्षा” जस्ता पुस्तकहरूले बोकेको मूल्य र उद्देश्यलाई समयानुकूल परिमार्जनसहित पुनर्जीवित गरियोस्।

किनभने राष्ट्रलाई केवल दक्ष जनशक्ति मात्र होइन, नैतिकवान, विवेकशील, कर्मशील र जिम्मेवार नागरिक पनि आवश्यक पर्छ। शिक्षा तब मात्र पूर्ण मानिन्छ, जब त्यसले मानिसलाई जान्ने मात्र होइन, असल मानिस बन्न पनि सिकाउँछ। आजको नेपाललाई यस्तै शिक्षाको आवश्यकता छ।

(लेखक टाइम्स इन्टरनेशनल पब्लिकेशन प्रा. लि. का प्रबन्ध निर्देशक हुन्।)