नेपालमा आत्मदाहको शृङ्खलाः व्यक्तिगत दुःखान्त कि प्रणालीगत सङ्कट ?

आत्महत्याको जोखिम एउटा मात्र कारणले उत्पन्न हुँदैन। आर्थिक अभाव, बेरोजगारी, ऋणको दबाब, पारिवारिक तनाव, सामाजिक एक्लोपन, मानसिक रोग तथा भविष्यप्रतिको निराशाजस्ता धेरै कारण एकैपटक सक्रिय हुँदा जोखिम बढ्न सक्छ। यस्ता घटनालाई व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

अनुपम भट्टराई/ न्युज एजेन्सी नेपाल___

नेपालको आधुनिक इतिहासमा पछिल्लो समय घटेका केही घटनाले सिंगो समाजलाई स्तब्ध बनाएका छन्। त्रिपुरेश्वर, सर्लाही र बुद्धनगरमा भएका आत्मदाहका प्रयास तथा त्यसपछिका घटनाहरूलाई केवल व्यक्तिगत दुःखान्तका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यी घटनाले हाम्रो सामाजिक संरचना, आर्थिक प्रणाली, मानसिक स्वास्थ्य र राज्यको शासकीय उत्तरदायित्वमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्।

छोटो अवधिमै यस्ता घटना दोहोरिनुले नेपाली समाजमा बढ्दो निराशा, सामाजिक असुरक्षा र राज्यप्रतिको घट्दो विश्वासलाई संकेत गरेको छ। यसले मानसिक स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा प्रणाली र सार्वजनिक नीतिको प्रभावकारिताबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

आत्महत्या सङ्क्रमण र ‘वेर्थर प्रभाव’

यी घटनालाई समाजशास्त्र, मनोविज्ञान र जनस्वास्थ्यका दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ। एउटा दुःखद घटना सार्वजनिक भएपछि त्यसको प्रभावमा परेर अर्को यस्तै घटना दोहोरिनुलाई मनोविज्ञानमा ‘आत्महत्या सङ्क्रमण’ (Suicide Contagion) वा ‘वेर्थर प्रभाव’ (Werther Effect) भनिन्छ।

समाजशास्त्री डेभिड फिलिप्सले सन् १९७४ मा प्रतिपादन गरेको यो अवधारणाअनुसार आत्महत्याका घटनालाई सञ्चारमाध्यम वा सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक नाटकीय, भावनात्मक वा सनसनीपूर्ण रूपमा प्रस्तुत गर्दा मानसिक रूपमा कमजोर अवस्थामा रहेका अन्य व्यक्तिमा पनि त्यस्तै सोच विकास हुने जोखिम बढ्न सक्छ।

नेपालमा पछिल्ला दिनमा भएका आत्मदाहका घटनापछि सामाजिक सञ्जाल र केही सञ्चारमाध्यममा देखिएको प्रस्तुतिले पनि यही प्रश्न उठाएको छ। घटनालाई सहानुभूतिको नाममा अत्यधिक भावनात्मक बनाउने, राजनीतिक विमर्शको माध्यम बनाउने वा महिमामण्डन गर्ने प्रवृत्तिले समस्या समाधान गर्दैन; बरु संवेदनशील व्यक्तिमाथि नकारात्मक मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्न सक्छ।

प्रतिनिधि घटनाले देखाएको यथार्थ

पछिल्ला घटनाका पात्र र उनीहरूको पृष्ठभूमि फरक–फरक भए पनि उनीहरूले भोगेको निराशा र मानसिक सङ्कटका आधारभूत कारणहरूमा धेरै समानता देखिन्छ।

मुगुबाट काठमाडौं आएका गणेश नेपालीको त्रिपुरेश्वरमा भएको आत्मदाहको प्रयास र त्यसपछिको निधनले दुर्गम क्षेत्रका नागरिकले भोगिरहेको आर्थिक असुरक्षा, अवसरको अभाव र राज्यप्रतिको घट्दो भरोसालाई उजागर गर्छ। राजधानीमा पुगेर पनि जीवन धान्ने न्यूनतम आधार नपाउनु कुनै एक व्यक्तिको मात्र होइन, राज्य व्यवस्थाको पनि प्रश्न हो।

सर्लाहीका विवेक मण्डलसँग जोडिएको घटनाले बेरोजगारी, ऋणको दबाब, वित्तीय असुरक्षा र मिटरब्याजजस्ता समस्याले नागरिकको मानसिक स्वास्थ्यमा पार्ने असर देखाउँछ। आर्थिक समस्याले लामो समयसम्म निरन्तर दबाब सिर्जना गर्दा व्यक्तिमा निराशा र असहायपन बढ्न सक्छ।

काठमाडौंको बुद्धनगरमा भएको घटनाले भने सहरी जीवनभित्र लुकेका मानसिक तनावलाई उजागर गरेको छ। बाहिरबाट सामान्य देखिने परिवारभित्र पनि आर्थिक, पारिवारिक वा मनोसामाजिक दबाब कति गहिरो हुन सक्छ भन्ने यस्ता घटनाले देखाउँछन्।

यी तीनवटै घटनाले एउटा साझा सन्देश दिन्छन्—नेपालका विभिन्न भौगोलिक, सामाजिक र आर्थिक पृष्ठभूमिका नागरिकहरू फरक–फरक कारणले भए पनि गहिरो मानसिक र प्रणालीगत सङ्कटको सामना गरिरहेका छन्।

मानसिक स्वास्थ्य र प्रणालीगत कमजोरी

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा अझै पनि प्राथमिकतामा पर्न सकेको छैन। स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयका तथ्याङ्कले मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या बढ्दो क्रममा रहेको देखाए पनि उपचार सेवा, जनचेतना र विशेषज्ञ जनशक्तिको पहुँच सीमित छ। अधिकांश स्थानीय तहमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी परामर्श सेवा उपलब्ध छैन भने मनोवैज्ञानिक उपचार अझै पनि धेरैका लागि सहज पहुँचभन्दा बाहिर छ।

मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार आत्महत्याको जोखिम एउटा मात्र कारणले उत्पन्न हुँदैन। आर्थिक अभाव, बेरोजगारी, ऋणको दबाब, पारिवारिक तनाव, सामाजिक एक्लोपन, मानसिक रोग तथा भविष्यप्रतिको निराशाजस्ता धेरै कारण एकैपटक सक्रिय हुँदा जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले यस्ता घटनालाई व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

नेपालमा अझै पनि मानसिक स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गर्ने वातावरण पूर्ण रूपमा विकास हुन सकेको छैन। मनोवैज्ञानिक समस्या देखिए पनि धेरैले उपचारभन्दा लुकाउने वा सहने बाटो रोज्ने गरेका छन्। परिणामस्वरूप समस्या जटिल बन्दै जाने र समयमै आवश्यक सहयोग नपुग्ने अवस्था देखिन्छ।

सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी

यस्ता संवेदनशील घटनामा सञ्चारमाध्यमको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकारिता मापदण्डले आत्महत्यासम्बन्धी समाचार प्रकाशन गर्दा घटना वा प्रयोग गरिएको विधिको विस्तृत विवरण दिनुभन्दा त्यसको सामाजिक सन्दर्भ, रोकथामका उपाय र उपलब्ध सहयोग प्रणालीबारे जानकारी दिन जोड दिएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार आत्महत्याका घटनालाई सनसनीपूर्ण बनाउने, भावनात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने वा कुनै प्रकारले महिमामण्डन गर्ने शैलीले संवेदनशील अवस्थामा रहेका व्यक्तिमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले तथ्यमा आधारित, सन्तुलित र जिम्मेवार प्रस्तुति आवश्यक हुन्छ।

सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रभावका कारण अपुष्ट सूचना, भावनात्मक टिप्पणी र अनुमानमा आधारित निष्कर्ष तीव्र रूपमा फैलिने गरेका छन्। यसले घटनाप्रतिको सार्वजनिक बुझाइलाई मात्र होइन, पीडित परिवार र समुदायलाई पनि थप मानसिक दबाबमा पार्न सक्छ। त्यसैले सञ्चारमाध्यमसँगै सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको पनि उत्तिकै जिम्मेवारी हुन्छ।

राज्यको दायित्व

आत्मदाह वा आत्महत्याका घटनालाई केवल व्यक्तिगत निर्णयको परिणाम मानेर राज्य आफ्नो जिम्मेवारीबाट अलग रहन सक्दैन। नागरिकको मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, रोजगारी, न्यायमा पहुँच र सार्वजनिक सेवाप्रतिको विश्वास राज्यका आधारभूत दायित्वसँग जोडिएका विषय हुन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवासँग एकीकृत गर्नु, स्थानीय तहसम्म परामर्श सेवा विस्तार गर्नु, आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा जोखिममा रहेका समुदायका लागि लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु र संकटमा परेका नागरिकलाई समयमै सहयोग उपलब्ध गराउनु अहिलेको आवश्यकता हो।

यससँगै सार्वजनिक संस्थाप्रतिको विश्वास पुनःस्थापित गर्ने, सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउने र नागरिकका गुनासा समयमै सम्बोधन गर्ने प्रणाली विकास गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ। जब नागरिकले राज्यबाट न्याय र सहयोग पाउने विश्वास गुमाउँछन्, निराशा झन् गहिरिँदै जान्छ।

निष्कर्षः व्यक्तिगत पीडाभन्दा ठूलो प्रणालीगत प्रश्न

नेपालमा पछिल्ला समय देखिएका आत्मदाहका घटनाले एउटा गम्भीर सन्देश दिएका छन्। यी घटनालाई केवल व्यक्तिगत असफलता, क्षणिक आवेग वा भावनात्मक निर्णयका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। बरु यसले राज्यप्रतिको विश्वास, आर्थिक असुरक्षा, मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक सम्बन्ध र सार्वजनिक सेवाको प्रभावकारिताबारे गहिरा प्रश्न उठाएको छ।

कुनै पनि व्यक्ति जन्मजात निराश हुँदैन। जीवनका विभिन्न मोडमा आर्थिक, सामाजिक, पारिवारिक वा मानसिक दबाबले उसलाई यस्तो अवस्थामा पुर्‍याउन सक्छ, जहाँ उसले आफूलाई एक्लो, असहाय र विकल्पविहीन महसुस गर्न थाल्छ। त्यस्तो अवस्थामा परिवार, समुदाय, राज्य र समाजका संरचनाले समयमै साथ दिन सके धेरै दुःखद घटना टार्न सकिन्छ।

यस सन्दर्भमा राज्यले मानसिक स्वास्थ्यलाई स्वास्थ्य नीतिको केन्द्रमा राख्न आवश्यक छ। स्थानीय तहसम्म मनोसामाजिक परामर्श सेवा विस्तार गर्ने, आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा जोखिममा रहेका समुदायका लागि लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, नागरिकका गुनासा छिटो सम्बोधन गर्ने र सार्वजनिक सेवाप्रतिको विश्वास पुनःस्थापित गर्ने दिशामा ठोस कदम चाल्नुपर्छ। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि र सहज उपचार सेवामा पहुँच विस्तार गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

सञ्चारमाध्यमको भूमिका पनि यसमा कम महत्त्वपूर्ण छैन। यस्ता घटनाको समाचार प्रस्तुत गर्दा तथ्यपरक, सन्तुलित र जिम्मेवार पत्रकारिताको अभ्यास आवश्यक हुन्छ। कुनै पनि घटनालाई सनसनीपूर्ण बनाउने, भावनात्मक रूपमा महिमामण्डन गर्ने वा अनुकरणलाई प्रोत्साहन पुग्ने शैलीबाट बच्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले समस्या मात्र देखाउने होइन, समाधानका उपाय, उपलब्ध सहायता सेवा र मानसिक स्वास्थ्यबारे सही जानकारी पनि प्रवाह गर्नुपर्छ।

समाजले पनि मानसिक स्वास्थ्यलाई लाज वा कमजोरीको विषयका रूपमा होइन, सार्वजनिक स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने बेला आएको छ। परिवारभित्र खुला संवाद, समुदायको साथ, विद्यालय र कार्यस्थलमा मनोसामाजिक सहयोग तथा संकटमा परेका व्यक्तिप्रति संवेदनशील व्यवहारले यस्ता घटनाको जोखिम कम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

पछिल्ला आत्मदाहका घटनाले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोधिरहेका छन्—के हामी समस्या देखिएपछि मात्र प्रतिक्रिया जनाउने समाज बन्ने, कि त्यस्ता समस्या जन्मिन नदिने प्रणाली निर्माण गर्ने? यसको उत्तर केवल सरकारसँग छैन; समाज, सञ्चारमाध्यम, परिवार, शैक्षिक संस्था र प्रत्येक नागरिकको साझा जिम्मेवारीमा पनि निहित छ।

जीवनको संरक्षण केवल व्यक्तिगत दायित्व होइन, सभ्य र उत्तरदायी समाजको सामूहिक प्रतिबद्धता पनि हो। यही प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र यस्ता दुःखद घटनाको पुनरावृत्ति रोक्ने दिशामा अर्थपूर्ण कदम चाल्न सकिनेछ।